13 ნოემბერი ასი ათასი მოწამის ხსენების დღეა - ისტორიული ფაქტები და წყაროები

ყოველი წლის 13 ნოემბერს (ძველი სტილით 31 ოქტომბერს) საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია „წმიდათა ათთა ბევრთა (ასი ათასთა) მოწამეთა“ ხსენების დღეს აღნიშნავს. ეს თარიღი XIII საუკუნის საქართველოს ისტორიის ერთ-ერთ უმძიმეს ეპიზოდს - ხვარაზმის სულთნის, ჯალალ ედ-დინის მიერ თბილისის აღებასა და ქალაქის მოსახლეობის მასობრივ დასჯას უკავშირდება.

გეოპოლიტიკური კონტექსტი და თბილისის ალყა

XIII საუკუნის 20-იან წლებში მონღოლთა მიერ დევნილი ხვარაზმშაჰი ჯალალ ედ-დინ მანგუბერდი წინა აზიაში შეიჭრა და სამხრეთ კავკასიას მოადგა. ამ პერიოდში საქართველოს სამეფო ტახტი მეფე რუსუდანს ეკავა.

1225 წელს გარნისის ბრძოლაში ქართველთა ლაშქრის მარცხის შემდეგ, ხვარაზმელებმა გზა თბილისისკენ გაიკაფეს. დედაქალაქის დაცვა მეფე რუსუდანმა ძმებს, მემნა და ბოცო ჯაყელებს მიანდო, თავად კი სამეფო კართან ერთად ქუთაისში გადავიდა.

ისტორიული ქრონიკების მიხედვით, ჯალალ ედ-დინმა თბილისს ალყა შემოარტყა. პირველ დღეს ქალაქის დამცველებმა სულთნის იერიში წარმატებით მოიგერიეს, თუმცა ქალაქის ბედი ღალატმა გადაწყვიტა. XIV საუკუნის ქართველი ისტორიკოსის, ჟამთააღმწერლის ცნობით, თბილისში მცხოვრები მუსლიმების ნაწილი ფარულად დაუკავშირდა ჯალალ ედ-დინს და ქალაქის კარიბჭის გაღება აღუთქვა. თბილისის დაცემის ზუსტ თარიღად ისტორიულ წყაროებში მითითებულია 1226 წლის 9 მარტი, ხოლო ქართულ საეკლესიო ტრადიციაში მოვლენები 1226-1227 წლებით თარიღდება.

სიონის ტაძრის დარბევა და განაჩენი მეტეხის ხიდზე

ქალაქში შეჭრილმა ხვარაზმელებმა დედაქალაქი სასტიკად დაარბიეს. ჟამთააღმწერლის „ასწლოვანი მატიანე“ დეტალურად აღწერს ჯალალ ედ-დინის ქმედებებს თბილისის აღების შემდეგ:

სულთნის ბრძანებით, თბილისის სიონის საკათედრო ტაძარს გუმბათი მოუნგრიეს და ზედ მისი ტახტი დადგეს, საიდანაც იგი ქალაქის აოხრებას ადევნებდა თვალს. ტაძრიდან გამოიტანეს მაცხოვრისა და ყოვლადწმინდა ღვთისმშობლის ხატები და ისინი მდინარე მტკვარზე გადებულ ხიდზე (დღევანდელი მეტეხის ხიდის ადგილას) დაასვენეს. ჯალალ ედ-დინმა თბილისის ქრისტიან მოსახლეობას უბრძანა, სათითაოდ გაევლოთ ხიდზე, ფეხი დაებიჯებინათ ხატებისთვის და უარეყოთ ქრისტიანობა. წინააღმდეგ შემთხვევაში მათ სიკვდილით დასჯა ელოდათ.

„...ხოლო უსჯულომან მან სულტანმან ჯალალდინ მოარღჳა გუმბათი სიონისა და დადგა საჯდომი თჳსი მას ზედა. და მოიხუნეს ხატნი ყოვლადწმიდისა ღმრთისმშობლისა და მაცხოვრისანი, რომელნი მკჳდრ იყვნეს სიონს, და დაასხნეს ხიდსა ზედა მტკურისასა, და აიძულებდეს ყოველთა მყოფთა ტფილისისათა დათრგუნვად პატიოსანთა ხატთა და დატევებად სჯულისა...

...და მრავალი სიმრავლე მამათა და დედათა იპოვა ახოვნად, რომელთა მიიღეს გჳრგჳნი წამებისა, რომლისა აღრაცხვა შეუძლებელ არს სიმრავლისათჳს, რამეთუ ვჰგონებ, ვითარმედ ათ ბევრ აღიწია რიცხჳ მოკლულთა.“

წყარო: ჟამთააღმწერელი, „ასწლოვანი მატიანე“ (XIV საუკუნე, „ქართლის ცხოვრება“).

მატიანის თანახმად, მოქალაქეების აბსოლუტურმა უმრავლესობამ უარი თქვა სიწმინდეების შეურაცხყოფაზე. ჯალალ ედ-დინის ბრძანებით, დაუმორჩილებელ მოქალაქეებს ხიდზევე ჰკვეთდნენ თავებს და მათ ცხედრებს მდინარე მტკვარში ყრიდნენ. ჟამთააღმწერლის ჩანაწერით, დაღუპულთა რაოდენობამ „ათი ბევრი“ - ძველი ქართული სათვალავით 100 000 ადამიანი შეადგინა.

რას წერენ უცხოელი მემატიანეები?

თბილისის 1226 წლის ტრაგედიის მასშტაბებს არა მხოლოდ ქართული, არამედ იმდროინდელი არაბული, სპარსული და სომხური წყაროებიც ადასტურებს:

იბნ ალ-ასირი (არაბი ისტორიკოსი) - თავის თხზულებაში „სრული ისტორია“ იგი აღნიშნავს, რომ ჯალალ ედ-დინმა თბილისში მცხოვრები ქრისტიანები გაჟლიტა და ქალაქი მთლიანად გაძარცვა, გადარჩნენ მხოლოდ ისინი, ვინც ისლამი მიიღო.

შიჰაბ ად-დინ მუჰამად ან-ნასავი (ჯალალ ედ-დინის პირადი მდივანი და ბიოგრაფი) - მიუხედავად იმისა, რომ იგი სულთნის კარის მემატიანე იყო, თავის ნაშრომში ადასტურებს თბილისის აღების სისასტიკეს, ქალაქის ნგრევასა და ქრისტიანული მოსახლეობის მასობრივ განადგურებას.

კირაკოს განძაკეცი (XIII საუკუნის სომეხი ისტორიკოსი) - თავის „სომხეთის ისტორიაში“ იგი ასევე აღწერს ხვარაზმელთა მიერ თბილისის აოხრებასა და ქრისტიანთა წამებას სარწმუნოების გამო.

მეტეხის ხიდის ისტორიული ტრანსფორმაცია და თანამედროვე ტრადიცია

ადგილი, სადაც 1226 წლის ტრაგედია დატრიალდა, საუკუნეების განმავლობაში თბილისის მთავარ სტრატეგიულ გადასასვლელს წარმოადგენდა. ისტორიული ცნობებით, მეტეხის კლდესა და აბანოთუბანს შორის ხიდი ადრეული შუა საუკუნეებიდან არსებობდა. მტრის შემოსევებისა და წყალდიდობების გამო იგი არაერთხელ დაინგრა და აღდგა - მათ შორის 1046, 1797, 1805, 1826 და 1870 წლებში, ხოლო დღევანდელი რკინაბეტონის კონსტრუქცია 1951 წელს აშენდა.

საქართველოს მართლმადიდებელმა ეკლესიამ თბილისში წამებულნი წმინდანებად შერაცხა. ყოველ 13 ნოემბერს მეტეხის ხიდზე პარაკლისი აღევლინება, ხოლო მოქალაქეები წამებულთა ხსოვნის პატივსაცემად მდინარე მტკვარში ყვავილებს უშვებენ.